www.vhttdlvinhphuc.vn

 
  Trang chủ   Góp ý - Liên hệ   Sơ đồ website   Thư viện ảnh   Ca khúc  
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch *Số 2 đường Hai Bà Trưng *phường Đống Đa *TP Vĩnh Yên *tỉnh Vĩnh Phúc  *ĐT:0211.3862.505 *Fax: 3847.773 *Email: sovhttdl@vinhphuc.gov.vn
 
Giới thiệu
Văn bản - Thủ tục HC
Vùng đất - Con người
Du lich
Thể thao
Văn hóa, Thể thao cơ sở
Tạp chí VH Vĩnh Phúc
Ý kiến đóng góp
Sách hay Vĩnh Phúc
Tam Đảo - Di sản văn hoá và tiềm năng du lịch
Danh mục tin
Tìm kiếm
 

Liên kết Website
Đối tác
Công ty cổ phần Mạng Trực Tuyến META Công ty TNHH Mặt Trời Vàng
Số người truy cập
Bạn là người thứ: 537980
Đang truy cập: 43
Vài nét về chùa Tây Thiên ở vùng núi Tam Đảo, huyện Tam Dương (06/08/2009 10:08)

Dãy núi Tam Đảo kỳ vĩ là mốc giới phân cách ba huyện thuộc ba tỉnh ở vùng núi phía bắc nước ta. Đó là huyện Sơn Dương của tỉnh Tuyên Quang, huyện Đại Từ của tỉnh Thái Nguyên, và huyện Tam Dương của tỉnh Vĩnh Phúc. Thế nhưng ba ngọn núi là Phù Nghĩa, Thạch Bàn và Thiên Thị đều thuộc các xã Sơn Đình, Quan Đình của tổng Quan Ngoại, huyện Tam Dương. Các sách chuyên khảo cứu long mạch của nước ta do các thầy địa lý danh tiếng như Cao Biền, Hoàng Phúc, Tả Ao biên soạn đều ghi nhận vùng núi Tam Đảo là linh địa, thường sản sinh ra những người kiệt hiệt. Đây là vùng đất có khí hậu ôn hoà, cây cỏ xanh tốt quanh năm. Đầu thế kỷ XX, người Pháp đã chọn Tam Đảo để xây dựng khu nghỉ mát lý tưởng. Ngày nay, Tam Đảo vẫn là địa chỉ du lịch hấp dẫn, thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách.

Trong lịch sử, danh tiếng của vùng núi Tam Đảo, với cảnh quan non xanh nước biếc, đã được nhiều thế hệ người Việt Nam đặc biệt quan tâm. Các sách Bắc Thành Địa Dư Chí Lục, Địa Dư Chí, Đại Nam Nhất Thống Chí, Đồng Khánh Dư Địa Chí, Sơn Tây Địa Chí, Sơn Tây Dư Đồ, Sơn Tây Tỉnh Chí, Sơn Tây Thành Dư Địa Chí Lục, Sơn Tây Thành Trì Tịnh Vĩnh Yên Hạt Sự Tích, v.v... đều ghi chép về cảnh đẹp ở vùng núi Tam Đảo.

Sách Sơn Tây Thành Trì Tịnh Vĩnh Yên Hạt Sự Tích cho biết: "Núi Tam Đảo thuộc địa phận huyện Tam Dương, ba ngọn cao sừng sững, ngọn đứng giữa là Thạch Bàn, bên tả là Thiên Thị, bên hữu là Phù Nghĩa. Trên đỉnh núi Thạch Bàn có chùa Tây Thiên, có cả dấu tích người xưa đánh cờ, lại có cả am Ngọa Vân, am Song Tuyền, cầu bước trên thang mây… Suối nước quanh co uốn khúc theo khe đá, tạo ra mười một ngọn như suối Trường Sinh, suối Giải Oan, v.v... ở chỗ lưng chừng núi có một ngôi chùa Đồng, kích thước chiều ngang dọc rộng chừng một thước. Trong chùa có một pho tượng Phật, một chiếc khánh và một quả chuông. Tương truyền, khách du lãm đi đến chốn này hễ có tiếng người nói nhỏ, thì lập tức thấy mây mù kéo đến bao phủ khắp bốn phía. Núi non ở vùng này linh dị không sao lường hết được".

Cảnh núi thanh u, xa cách bụi trần đã thu hút sự chú ý của nhiều vị Đầu Đà. Họ tìm đến đây khai sơn phá thạch, dựng chùa thờ Phật, đặt tên chùa là Tây Thiên, ý muốn ví với miền đất Phật ở bên Tây Trúc. Từ đó về sau, trải qua các đời, chùa Tây Thiên được tôn tạo nhiều lần. Nhiều nhà sư danh tiếng đến đây tu hành, càng làm tăng thêm sự chú ý của thiện tín mười phương. Nhờ đó, Phật giáo ở vùng đất Tam Đảo được xếp ngang với các trung tâm Phật giáo lớn của xứ Đoài như chùa Thầy ở huyện Yên Sơn, chùa Hoa Long ở huyện Bạch Hạc, chùa Đôi Hồi ở huyện Đan Phượng.

Hiện nay, trong Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam còn lưu giữ được hàng chục văn bản Hán Nôm ghi chép về chùa Tây Thiên ở xứ Đoài. Để giúp cho mọi người hiểu biết thêm về thắng cảnh Tây Thiên trong con mắt của các học giả thời xưa, chúng tôi xin đi sâu giới thiệu và phân tích một số điểm chính như: thời điểm xây dựng chùa, quy mô của chùa và ảnh hưởng của Tây Thiên đối với Phật giáo xứ Đoài.

1. Thời điểm xây dựng chùa Tây Thiên

Hơn chục văn bản Hán Nôm hiện còn đều thống nhất ghi chép, không biết chùa Tây Thiên được xây dựng từ thời nào? Sách Sơn Tây Địa Chí cho biết chùa được tôn tạo vào các đời Long Đức (1732 - 1735), Chính Hoà (1680 - 1705) và Bảo Thái (1720 - 1729), khi xây dựng đều có lập bia ghi lại sự việc (đáng tiếc là ngày nay đã lạc mất). Các sách Sơn Tây Địa Chí, Sơn Tây Tỉnh Chí, Địa Dư Chí … đều ghi nhận trên đỉnh ngọn Thạch Bàn có đền thờ thần núi Tam Đảo. Hiện trên núi có khối đá khắc chữ ghi việc Tư khấu Lê Khắc Phục nhận lệnh triều đình đến tế thần núi Tam Đảo năm Thái Hoà thứ 8 (1450). Đời sau, các quan quân nhà Lê đi đánh giặc ở quanh vùng đều vào đây tế lễ, khi thắng trận thì phong thần là Trụ Quốc Thái Phu Nhân (Sơn Tây Tỉnh Chí), Tam Đảo Sơn Thần Quốc Mẫu (Bắc Thành Địa Dư Chí Lục), v.v... Nhiều xã ở quanh vùng cũng thờ thần núi Tam Đảo làm Thành hoàng như ở tổng Quan Ngoại có các làng Quan Nội, Quan Ngoại, Quan Đình, Đông Lộ, Cửu Yên, Vạn Phú, v.v… ở tổng Hội Thượng có làng Dị Nậu. Nhiều làng vẫn còn giữ được các đạo sắc phong đời Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân, Khải Định. Duệ hiệu của thần được các làng ghi là "Tam Đảo Trụ Quốc Mẫu, huý là Tiêu, Nhàn Uyển Đại Vương".

Sách Bắc Thành Địa Dư Chí Lục cho biết thêm, núi Tam Đảo nằm ở địa phận xã Sơn Đình, huyện Tam Dương, gồm ba đỉnh núi cao sừng sững đối xứng với dãy núi Tản Viên. Trên đỉnh núi Tam Đảo có chùa Tây Thiên, thờ phụng Tam Đảo Sơn Thần Quốc Mẫu, được triều đình sắc phong là Đại Vương. Ghi chép này cho thấy trong chùa Tây Thiên cũng thờ thần núi Tam Đảo.

Những ghi chép dẫn ra ở trên cho phép chúng ta đoán định rằng đền thờ thần núi Tam Đảo vốn có từ cổ xưa. Truyền thuyết dân gian ghi lại sự việc Lưu Nhân Chú và Phạm Cuống ở Thái Nguyên đi bán dầu, đêm ngủ lại tại đền, nhờ đó biết được các thần nhắc bảo nhau có Lê Lợi làm minh chúa ở Thanh Hoá. Sau hai ông đi theo Lê Lợi, lập được nhiều công lao, khi mất được phong Quốc Công. Đến niên hiệu Thái Hoà thứ 8 (1450) đời Lê Nhân Tông, thì ở đây vẫn chỉ có đền thờ. Về sau, có tu sĩ đạo Phật đến đây tu hành, mới đưa thêm tượng Phật vào thờ, do vậy đổi gọi là chùa Tây Thiên, thờ phụng theo nghi thức tiền Phật hậu Thánh. Hiện nay, nhiều ngôi chùa ở đồng bằng Bắc Bộ cũng thờ phụng nghi thức này như chùa Đại Bi ở làng Bối Khê (xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây), chùa Keo ở làng Giao Tất (huyện Gia Lâm, Hà Nội), v.v... Thời gian xây dựng dạng chùa này xảy ra muộn nhất phải là trước thời Chính Hoà (1680 - 1705), bởi lẽ đến lúc này đã có bia ghi việc chùa Tây Thiên được trùng tu.

2. Quy mô chùa Tây Thiên

Chùa Tây Thiên được xây dựng trên đỉnh Thạch Bàn. Phía trước chùa là khu đất thoáng đạt rộng đến hơn nửa mẫu, tức khoảng hai nghìn mét vuông; xung quanh có các am thờ như am Ngọa Vân, am Song Tuyền. Dưới lưng chừng núi lại có chùa Đồng, kích cỡ không lớn lắm, song cũng đủ làm trang nghiêm thêm vẻ đẹp của khu thắng tích. Chắc hẳn có nhiều thiền sư đã tu hành Phật Pháp ở đây. Hiện vẫn còn hai tấm mộ chí khắc đá ghi rõ lăng mộ của Thiền sư Cương Sơn và Thiền sư Cúc Khê.

Chùa được tu sửa nhiều lần, ít nhất là vào các năm Chính Hoà đời Lê Hy Tông, Bảo Thái đời Lê Dụ Tông và Long Đức đời Lê Duy Phường. Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục ghi nhận sự kiện này như sau: "Tháng 11 năm Bảo Thái 8 (1727), chúa Trịnh Cương bấy giờ đam mê đi tuần thú không biết giữ điều độ, nhiều lần sai các hoạn quan đi sửa sang chùa ở núi Độc Tôn và chùa Tây Thiên để dùng làm chỗ nghỉ lại khi tổ chức đi du ngoạn".

Sách Địa Dư Chí cho biết thêm, vào khoảng niên hiệu Vĩnh Hựu (1736-1740) đời Lê ý Tông có một nhà sư tên là Nguyễn Đăng chiêu tập dân chúng quanh vùng về ở chùa rồi tổ chức lực lượng chống lại triều đình. Quân số lúc bấy giờ có lúc đông đến mấy nghìn người. Triều đình sai quan đem quân đến đánh dẹp thì bị quân đội của nhà sư Nguyễn Đăng chống trả quyết liệt. Quan quân nhà Lê tổn thất rất nhiều, phải sau hai mươi năm mới tạm dẹp yên được. Khu thắng tích Tam Đảo có sức chứa mấy nghìn người, điều đó cho thấy quy mô của chùa hẳn là không nhỏ.

Sau đó ít lâu, có người huyện Yên Lạc là Nguyễn Danh Phương cũng nổi dậy chiếm cứ Tây Thiên làm căn cứ chống trả triều đình. Cuộc nổi dậy của Nguyễn Danh Phương có quy mô rộng lớn hơn nhiều khiến cho triều đình phải tốn phí hàng chục năm mới dẹp yên được. Năm 1750, khi thất thế, Nguyễn Danh Phương cũng lui về cố thủ ở khu vực Tam Đảo. Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục cho biết thêm một chi tiết rằng trước khi tự mình lãnh đạo quân nổi dậy, Nguyễn Danh Phương từng tham gia cuộc nổi dậy khác do một người có tên là Tế lãnh đạo. Phải chăng lãnh tụ có tên là Tế đó chính là nhà sư Nguyễn Đăng? Nhắc đến hai cuộc nổi dậy liên tiếp của người dân xứ Đoài hồi ấy đều chọn khu vực chùa Tây Thiên làm căn cứ, cũng là để muốn cho chúng ta hình dung thấy phần nào quy mô rộng lớn của khu thắng tích Tây Thiên.

3. ảnh hưởng của chùa Tây Thiên đối với Phật giáo xứ Đoài

Vị thế của xứ Sơn Tây là nằm ở phía tây bắc Kinh thành Thăng Long, còn vị thế của phủ Vĩnh Tường lại được các sách địa chí miêu tả là nằm ở phía tây bắc tỉnh thành Sơn Tây: "Vĩnh Tường phủ tại tỉnh thành tây bắc thập tam lý" (Sơn Tây Tỉnh Chí). Nhìn vào địa thế, chúng ta lại nhận ra dãy núi Tam Đảo nằm ở phía tây bắc phủ lộ Vĩnh Tường. Vị thế ấy cũng có thể xem như thế đắc địa của Tùng lâm Tây Thiên, để lớp lớp thiền sư như Cúc Khê, Cương Sơn tìm về tu hành ở đây, làm hưng long thêm Phật pháp ở xứ Đoài. Các sách địa chí viết về Sơn Tây luôn luôn xếp Tây Thiên ngang với Thiên Phúc của Yên Sơn, Hoa Long của Bạch Hạc. Toàn tỉnh Sơn Tây thời Nguyễn bao gồm 21 huyện, nhưng các sách địa chí thường chỉ nêu tên bốn năm huyện có chùa nổi tiếng, trong đó bao giờ cũng thấy chép chùa Tây Thiên của huyện Tam Dương. Chẳng hạn sách Sơn Tây Tỉnh Chí, biên soạn khoảng đời Tự Đức (1848 - 1883), ghi nhận toàn hạt Sơn Tây có bốn huyện có tùng lâm nổi tiếng là:

Huyện Yên Sơn phủ Quốc Oai có hai ngôi chùa danh tiếng được liệt hạng thắng cảnh là chùa Thiên Phúc (tức chùa Thầy) ở xã Sài Sơn, nay thuộc huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây; và chùa Quảng Nghiêm (tức chùa Trăm Gian) ở xã Tiên Lữ, nay thuộc huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây.

Huyện Bạch Hạc có chùa Hoa Long ở thôn Việt Trì, xã Bạch Hạc, nay thuộc phường Bạch Hạc, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.

Huyện Đan Phượng có chùa Đôi Hồi ở xã Thu Quế, nay thuộc xã Song Phượng, huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Tây.

Huyện Tam Dương có chùa Tây Thiên ở xã Sơn Đình.

Hoặc sách Đồng Khánh Địa Dư Chí, biên soạn năm 1886, ghi nhận trong địa hạt Sơn Tây có sáu huyện có già lam thắng tích, trong đó so với Sơn Tây Tỉnh Chí thì ngoài:

Huyện Yên Sơn có chùa Thiên Phúc, chùa Quảng Nghiêm và chùa Nhạc Lâm.
Huyện Bạch Hạc có chùa Hoa Long.
Huyện Đan Phượng có chùa Đôi Hồi.
Huyện Tam Dương có chùa Tây Thiên.
còn xác nhận thêm 2 huyện mới có danh thắng là:
Huyện Thạch Thất có chùa Tây Phương ở xã Thạch Xá, nay thuộc xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây.
Huyện Tùng Thiện có chùa Tùng Sơn ở xã ái Mộ và chùa Khánh Sơn ở xã Thánh Vị (nay đều thuộc thị xã Sơn Tây, tỉnh Hà Tây).

Tuy Tây Thiên vẫn có chùa cảnh, nhưng Phật giáo ở Tam Dương đến cuối thế kỷ XIX đã không còn hưng thịnh nữa. Sách Đồng Khánh Địa Dư Chí ghi chép về phong tục của 21 huyện trong tỉnh Sơn Tây, có nhắc đến tình hình dân chúng tin theo ở từng huyện. Trong số 21 huyện, có 17 huyện được ghi là "Người theo đạo Phật chiếm số đông, người theo đạo Thiên Chúa ít hơn" (Nguyên văn: Tòng Thích giả đa, tòng Tà giáo thiểu). Chỉ có 4 huyện không thấy ghi gì, đó là:

Huyện Bất Bạt ở phủ Quảng Oai.
Huyện Mỹ Lương ở phủ Quốc Oai.
Huyện Sơn Dương và Tam Dương ở phủ Vĩnh Tường.

Cả 4 huyện này đều có đặc trưng là huyện miền núi, có người dân tộc thiểu số cư trú. Do vậy, đây chính là các huyện mà Phật pháp không được hưng long ở tỉnh Sơn Tây.

Tại sao chùa Tây Thiên ở huyện Tam Dương từng một thời nổi tiếng, đến cuối thế kỷ XVIII lại xảy ra tình trạng như thế. Phải chăng việc nhà sư Nguyễn Đăng chiêu quân mãi mã đồn cứ Tây Thiên chống lại triều đình đời Vĩnh Hựu trong nhiều năm, hơn nữa còn tạo đà cho phong trào khởi nghĩa của Quận Hẻo Nguyễn Danh Phương, khiến cho quan quân triều đình nhà Lê phải nhiều phen khốn đốn, đến khi dẹp yên được, triều đình đã thi hành chính sách triệt hạ đối với người theo đạo Phật, làm cho Phật pháp nơi đây hơn một trăm năm sau vẫn không hưng thịnh nổi. Tuy có thiệt thòi đôi chút, song việc nổi dậy của nhân dân vùng Tây Thiên do nhà sư Nguyễn Đăng chủ xướng cũng là một hình ảnh đẹp còn mãi trong lòng dân, đồng thời cũng có thể xem là nét đẹp của Phật giáo vùng Tây Thiên - Tam Đảo.

Tài liệu tham khảo:

1. Tìm hiểu kho sách Hán Nôm. Nxb Khoa học Xã hội, 1990.
2. Đại Việt Sử Ký Tục Biên. Nxb Khoa học Xã hội, 1991.
3. Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục. Nxb Giáo dục, 1998.
4. Đại Nam Nhất Thống Chí. Quốc vụ khanh Sài Gòn, 1973.
5. Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu. Nxb Khoa học Xã hội, 1993.
6. Bắc Thành Dư Địa Chí Lục. Hiện lưu trữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ký hiệu A.1565.
7. Địa Dư Chí, A. 1967.
8. Đồng Khánh Địa Dư Chí, A.537.
9. Sơn Tây Địa Chí, A.2503.
10. Sơn Tây Dư Đồ, A.1366.
11. Sơn Tây Tỉnh Chí, A. 875.
12. Sơn Tây Thành Địa Dư Chí Lục, A. 1528.
13. Sơn Tây Thành Trì Tỉnh Vĩnh Yên Hạt Sự Tích, A. 84.

 


Các tin đã đưa:
Tháp Bình Sơn
Tây Thiên Đền Hai Bà Trưng
Tìm hiểu văn hoá
Tin tức - sự kiên
Doanh nghiệp
Công nghiệp Doanh nghiệp trẻ
  Trang chủ   Góp ý - Liên hệ   Sơ đồ website   Thư viện ảnh   Ca khúc  
Trang thông tin điện tử Văn hóa, Thể thao và Du lịch Vĩnh Phúc
Cơ quan chủ quản: Sở văn hóa,Thể thao và Du lịch Vĩnh Phúc
Địa chỉ: Số 2 đường Hai Bà Trưng - phường Đống Đa - TP Vĩnh Yên - tỉnh Vĩnh Phúc
ĐT:0211.3862.505 * Fax:0211.3847.773 * Email: sovhttdl@vinhphuc.gov.vn * Tổng biên tập: Trần Văn Quang
Giấy phép số: 13/GP-TTĐT ngày: 31/01/2013 của Cục Quản lý Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử